| ZAJAWKA Zabytki Rynku Głównego w Krakowie łączą udokumentowaną historię z legendami, które z czasem zaczęto brać za fakty. Tekst opisuje genezę kościoła św. Wojciecha, znaczenie noża w Sukiennicach, fakty i mity wokół hejnału mariackiego, ołtarz Wita Stwosza w liczbach, losy Wieży Ratuszowej oraz znaleziska z Podziemi Rynku. Zestawia też daty związane z kamienicami i pomnikiem Mickiewicza. |
Zabytki Rynku Głównego w Krakowie mają historie, które często przeczą pierwszemu wrażeniu. Kościół św. Wojciecha jest starszy od samego placu, nóż w Sukiennicach był znakiem prawa, a najsłynniejsza legenda o hejnale może pochodzić dopiero z XX wieku. Pod płytą Rynku archeolodzy odsłonili z kolei ślady około tysiąca lat dziejów tego miejsca. Sam Rynek ma blisko 3,8 hektara i od 1978 roku znajduje się na liście UNESCO jako część historycznego centrum Krakowa.
W skrócie
- Lokacja miasta – 1257 rok, na prawie magdeburskim, za księcia Bolesława Wstydliwego.
- Najstarsza wzmianka o trębaczu na Wieży Mariackiej – 1392 rok.
- Wieża Ratuszowa – 70 metrów wysokości i około 55 centymetrów odchylenia od pionu.
- Podziemia Rynku – muzeum powstałe po badaniach archeologicznych z lat 2005-2010.
Spis treści
- Dlaczego kościół św. Wojciecha stoi pod kątem do Rynku?
- Co naprawdę oznacza nóż wiszący w Sukiennicach?
- Hejnał mariacki: co jest legendą, a co historią?
- Ołtarz Wita Stwosza w liczbach
- Dlaczego z ratusza została tylko wieża?
- Co można zobaczyć w Podziemiach Rynku?
- Które miejsca na Rynku wiążą się z ważnymi wydarzeniami?
Dlaczego kościół św. Wojciecha stoi pod kątem do Rynku?
Kościół św. Wojciecha stał w tym miejscu, zanim w 1257 roku wytyczono Rynek, dlatego nie pasuje do jego regularnej siatki. Jego początki sięgają XI wieku, a w podziemiach działa dziś niewielka ekspozycja archeologiczna. Podobnie jest z ulicą Grodzką, która prowadziła na Wawel wcześniej, niż powstał plac.
Lokacja na prawie magdeburskim, przeprowadzona za księcia Bolesława Wstydliwego, wyznaczyła układ, który widać do dziś. Z każdej strony Rynku wychodzą po trzy ulice, a kościół i Grodzka pozostały śladami wcześniejszej zabudowy.
Co naprawdę oznacza nóż wiszący w Sukiennicach?
Żelazny nóż na łańcuchu w przejściu przez Sukiennice to dawny znak prawa magdeburskiego, przypominający, że złodziei karano obcięciem ucha. Legenda przypisała mu inną historię. Według niej dwaj bracia budowali wieże kościoła Mariackiego, a gdy jeden uznał, że jego wieża będzie niższa, z zazdrości zabił drugiego. Ta opowieść miała tłumaczyć, dlaczego wieże bazyliki mają różną wysokość.
Same Sukiennice też zmieniały się kilka razy. Gotycką halę do handlu suknem wzniesiono w drugiej połowie XIV wieku, a po wielkim pożarze w 1555 roku odbudowano ją w stylu renesansowym, z attyką zdobioną maszkaronami, której autorem był Giovanni Maria Padovano. Ostrołukowe podcienia dobudowano dopiero w latach 70. XIX wieku i wtedy też na piętrze otwarto galerię malarstwa polskiego, dziś oddział Muzeum Narodowego.
Hejnał mariacki: co jest legendą, a co historią?
Historyczne jest to, że już w 1392 roku miasto płaciło trębaczowi na Wieży Mariackiej, a od połowy XV wieku hejnał grano co godzinę na cztery strony świata. Nazwa pochodzi od węgierskiego słowa oznaczającego świt. W średniowieczu hejnał rozbrzmiewał o świcie i o zmierzchu, gdy otwierano i zamykano bramy miasta, a także na alarm w razie pożaru lub zbliżającego się wroga.
Legendą jest natomiast trębacz trafiony strzałą tatarską w 1241 roku. Opowieść spopularyzował amerykański pisarz Eric P. Kelly w powieści z 1928 roku, a historyk Michał Rożek uważał ją za XX-wieczną mistyfikację, choć część badaczy sądzi, że krążyła wcześniej jako przekaz ustny. Pewne jest za to, że Polskie Radio nadaje hejnał w południe od 1927 roku, z przerwą na czas wojny.
Wyższa wieża Bazyliki Mariackiej ma 81 metrów, a izdebka trębacza znajduje się 54 metry nad Rynkiem. Hejnaliści są jednocześnie strażakami.
Historia hejnału to tylko jedna z wielu opowieści związanych z krakowskim Rynkiem. Więcej o Bazylice Mariackiej, Sukiennicach i pozostałych zabytkach historycznego centrum można dowiedzieć się podczas zwiedzania Drogi Królewskiej z przewodnikiem, które pozwala odkrywać Kraków przez jego historię, legendy i ciekawostki.
Ołtarz Wita Stwosza w liczbach
Ołtarz Wita Stwosza powstawał w latach 1477-1489, ma wymiary 11 na 13 metrów, a jego największe figury mierzą prawie 3 metry. Wykonano go z trzech rodzajów drewna: lipowego, dębowego i modrzewiowego. Na jednej z figur konserwatorzy odczytali datę 1486, która może oznaczać rok jej wykonania.
Prace konserwatorskie przy ołtarzu rozpoczęły się w 2015 roku i objęły zarówno zwieńczenie, jak i figury oraz płaskorzeźby. Od poniedziałku do soboty ołtarz jest uroczyście otwierany o 11:50, a część kościoła z prezbiterium można zwiedzać z biletem. Na naszym spacerze Drogą Królewską w wersji czterogodzinnej wchodzimy do bazyliki właśnie dla tego ołtarza.
Dlaczego z ratusza została tylko wieża?
Ratusz rozebrano w 1820 roku, żeby otworzyć przestrzeń Rynku, a ocalała jedynie jego wieża z końca XIV wieku. Ma 70 metrów wysokości i jest odchylona od pionu o około 55 centymetrów, co przypisuje się burzy z 1703 roku. Na najwyższej kondygnacji można obejrzeć dawny mechanizm zegarowy i panoramę miasta, a sama wieża należy do Muzeum Krakowa.
W piwnicach, gdzie dawniej mieściło się miejskie więzienie z izbą tortur, działa dziś scena Teatru Ludowego.
Co można zobaczyć w Podziemiach Rynku?
W Podziemiach Rynku można zobaczyć relikty osady sprzed lokacji, średniowiecznych kramów i dawnego cmentarza, odsłonięte podczas prac prowadzonych po wschodniej stronie placu w latach 2005-2010. Wystawa „Śladem europejskiej tożsamości Krakowa” pokazuje część znalezisk w miejscach, w których je odkryto, a uzupełniają ją rekonstrukcje warsztatów złotnika i kowala. Zwiedzanie z przewodnikiem trwa około godziny.
- Osada z XII i początku XIII wieku – zniszczona w pożarze, najpewniej podczas najazdu tatarskiego.
- Cmentarz chrześcijański – 221 pochówków, na podstawie których opisano wygląd wczesnośredniowiecznych mieszkańców.
- Czaszka ze śladami trepanacji – zabieg wykonany około XI wieku u 40-letniego mężczyzny, który go przeżył, o czym świadczą zagojone brzegi otworu.
- „Świadkowie archeologiczni” – profile ziemi, które pokazują, jak z biegiem wieków podnosiła się powierzchnia Rynku.
Wśród drobnych znalezisk są grzebienie, nożyce, pęsety i amulety, które mówią o codzienności więcej niż wielkie zabytki nad ziemią.
Które miejsca na Rynku wiążą się z ważnymi wydarzeniami?
Wiele wydarzeń związanych z Rynkiem miało charakter polityczny, a nie budowlany. Część z nich przypominają kamienice i pomnik, przy których zatrzymujemy się podczas spaceru Drogą Królewską.
| Miejsce | Data | Co się z nim wiąże |
| Kamienica Morsztynowska, restauracja Wierzynek | 1364 | zjazd monarchów w Krakowie i uczta, z którą tradycja łączy nazwę lokalu |
| Rynek Główny | 1525 | hołd pruski |
| Rynek Główny | 24 marca 1794 | ogłoszenie powstania przez Tadeusza Kościuszkę |
| Pomnik Adama Mickiewicza | 1898, 1940, 1955 | odsłonięcie w setną rocznicę urodzin poety, zniszczenie przez Niemców, odbudowa |
| Pałac Pod Baranami | 1956 | początek kabaretu Piwnica pod Baranami w podziemiach |
Pomnik Mickiewicza wykonał Teodor Rygier, a większość figur odnaleziono w 1946 roku na złomowisku w Hamburgu. Cztery grupy u stóp poety przedstawiają Ojczyznę, Naukę, Męstwo i Poezję.
Podsumowanie
- Kościół św. Wojciecha i ulica Grodzka – starsze od lokacji z 1257 roku, stąd ich nieregularne położenie.
- Nóż w Sukiennicach i hejnał – dwa przykłady, w których legenda przykryła historyczne znaczenie.
- Podziemia Rynku – około godziny zwiedzania wśród śladów osady, kramów i cmentarza sprzed wieków.
