Kraktroter Facebook

Przewodnik po Krakowie

Getto krakowskie w Podgórzu – jakie miejsca pamięci warto odwiedzić?

Getto krakowskie powstało w marcu 1941 roku w Podgórzu, a jego ślady zachowały się w kilku miejscach tej dzielnicy. Najważniejsze miejsca pamięci to dwa fragmenty muru przy ulicach Lwowskiej i Limanowskiego, Apteka pod Orłem z wystawą o Tadeuszu Pankiewiczu oraz siedem tablic Szlaku Pamięci z 2012 roku. Tablice wskazują szpitale, dom starców i ochronkę, które działały w getcie. Spacer można zakończyć na terenie dawnego obozu KL Plaszow.

W Podgórzu warto odwiedzić przede wszystkim dwa ocalałe odcinki muru getta, Aptekę pod Orłem, tablice Szlaku Pamięci przy ulicach Józefińskiej, Limanowskiego i Rękawka oraz teren obozu w Płaszowie. Większość tych miejsc nie ma kas ani godzin otwarcia, bo to zwykłe kamienice, podwórka i narożniki ulic, które łatwo minąć, jeśli nie wie się, co się w nich mieściło.

Getto krakowskie istniało od marca 1941 do marca 1943 roku i zajmowało część Podgórza na prawym brzegu Wisły. Poniżej zebraliśmy miejsca, które można zobaczyć dziś, z adresami i uwagami praktycznymi. Historię Oskara Schindlera opisaliśmy w osobnym tekście.

W skrócie

  • Szlak Pamięci Getto 1941-43 – siedem tablic z 2012 roku, opisanych po polsku, hebrajsku i angielsku.
  • Fragmenty muru getta – przy ul. Lwowskiej 25-29 i przy szkole na ul. Limanowskiego 60-62.
  • Apteka pod Orłem – oddział Muzeum Krakowa przy placu Bohaterów Getta 18, w 2026 roku otwarty od środy do niedzieli.
  • KL Plaszow – teren o powierzchni ok. 37 ha z wystawą plenerową, dostępny przez całą dobę.

Spis treści

  1. Jak dziś odnaleźć granice getta w Podgórzu?
  2. Gdzie zobaczyć zachowane fragmenty muru getta?
  3. Co upamiętniają tablice Szlaku Pamięci Getto 1941-43?
  4. Co zobaczyć w Aptece pod Orłem?
  5. Jak zwiedzać teren dawnego KL Plaszow?
  6. Ile czasu zaplanować na miejsca pamięci getta?

Jak dziś odnaleźć granice getta w Podgórzu?

Najłatwiej odtworzyć je na podstawie położenia czterech dawnych bram. Główna brama stała przy Rynku Podgórskim, u wylotu ulicy Limanowskiego. Druga, przeznaczona dla pojazdów i kolumn wojskowych, zamykała skrzyżowanie Limanowskiego z Lwowską, a trzecia łączyła narożne domy przy Lwowskiej 20 i Dąbrowskiego 1 z budynkiem przy Józefińskiej 34c. Czwarta stała przy placu Zgody, czyli dzisiejszym placu Bohaterów Getta, od strony ulicy Na Zjeździe.

Brama przy placu Zgody sąsiadowała z posterunkiem niemieckiej policji. Gdy zna się położenie bram, łatwiej zrozumieć, jak blisko zwykłego życia Podgórza biegła granica.

Gdzie zobaczyć zachowane fragmenty muru getta?

Zachowały się dwa odcinki: przy ul. Lwowskiej 25-29 oraz na tyłach szkoły przy ul. Limanowskiego 60-62. Niemcy zaczęli wznosić mur w kwietniu 1941 roku. Jego zwieńczenia przypominały kształtem macewy, czyli żydowskie nagrobki.

Odcinek przy Lwowskiej stoi między budynkami, przy samej ulicy, i trafia na większość zdjęć. W 1983 roku mur odnowiono i umieszczono na nim dwujęzyczną tablicę, z polskim tekstem i napisem w alfabecie hebrajskim. Polski tekst mówi o ludziach, którzy tu żyli, cierpieli i ginęli.

Odcinek przy Limanowskiego jest dłuższy, ale stoi na terenie szkolnym, więc trudniej do niego trafić niż do odcinka przy Lwowskiej. Wisi przy nim tablica ufundowana przez rodzinę Mosbergów. Ostatni gruntowny remont przeprowadzono w latach 2021-2022.

Więcej o historii krakowskiego getta i losach jego mieszkańców można dowiedzieć się podczas zwiedzania Krakowa śladami Holocaustu i Listy Schindlera, poświęconego wydarzeniom z okresu II wojny światowej.

Co upamiętniają tablice Szlaku Pamięci Getto 1941-43?

Tablice wskazują budynki, w których działały instytucje getta, oraz jedno miejsce mordu. Szlak powstał z inicjatywy Adama Aptowicza z Towarzystwa Przyjaźni Izrael-Polska, a zrealizował go Urząd Miasta Krakowa. Na każdej tablicy jest mapa całej trasy.

AdresCo tu było
Rynek Podgórski 1siedziba Judenratu, czyli narzuconej przez Niemców rady żydowskiej, w latach 1941-1942
ul. Rękawka 30dawna szkoła Talmud Tora, w której dr Aleksander Bieberstein otworzył w 1940 roku szpital zakaźny
ul. Limanowskiego 15aŻydowski Dom Starców, którego pensjonariuszy i dyrektora Jakuba Kranza rozstrzelano jesienią 1942 roku
ul. Józefińska 18Żydowska Samopomoc Społeczna, a pod numerem 22 ochronka dla dzieci w wieku od 6 do 14 lat
ul. Józefińska 14 i Węgierska 18szpital żydowski, którego pacjentów zamordowano podczas likwidacji getta
ul. Józefińska 10/12Urząd Pracy oraz szpital dla przewlekle chorych
róg ulic Dąbrówki i Janowej Wolimiejsce mordu na starszych mieszkańcach getta w 1942 roku

Trzy tablice wiszą przy Józefińskiej, głównej osi getta, przy której działały też łaźnia i siedziba żydowskiej Służby Porządkowej. Tą ulicą i Limanowskiego prowadzimy grupy. Na rogu Dąbrówki i Janowej Woli 4 czerwca 1942 roku zastrzelono poetę i autora piosenek w jidysz Mordechaja Gebirtiga oraz malarza Abrahama Neumanna. Zginęli, gdy Niemcy pędzili starszych mieszkańców getta na transport do Bełżca.

Poza szlakiem warto zatrzymać się przy Józefińskiej 41, gdzie działał sierociniec getta. 28 października 1942 roku Niemcy wywieźli stąd do Bełżca około 200 dzieci razem z opiekunami, w tym z dyrektorką Anną Feuerstein. Budynku już nie ma, ale w 2017 roku, w 75. rocznicę deportacji, odsłonięto tu tablicę, a obok posadzono żółte krokusy w ramach Projektu Krokus Żydowskiego Muzeum Galicja.

Co zobaczyć w Aptece pod Orłem?

Przy placu Bohaterów Getta 18 oglądamy wystawę „Apteka Tadeusza Pankiewicza w getcie krakowskim”, opartą na jego wspomnieniach i archiwaliach. Pankiewicz prowadził tu aptekę przez cały czas istnienia getta, a w 1983 roku otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Obecną ekspozycję otwarto w marcu 2013 roku, na 70. rocznicę likwidacji getta.

Wystawa zajmuje dawne pomieszczenia apteki: izbę ekspedycyjną, recepturę, dyżurkę, materialnię i laboratorium. Część historii schowano w szufladach i szafkach, które zwiedzający otwierają sami, a w oknach wyświetlane są filmy. Wśród eksponatów są kapelusz Pankiewicza i pierwsze wydanie jego wspomnień z odręcznymi notatkami.

Apteka jest oddziałem Muzeum Krakowa. Nasza przewodniczka Dominika Gas ma uprawnienia do oprowadzania po oddziałach tego muzeum, więc w wariancie czterogodzinnym wchodzimy z grupą do środka. Bilet do Fabryki Emalia jest przez 7 dni ważny także w Aptece.

Jak zwiedzać teren dawnego KL Plaszow?

Teren jest nieogrodzony i otwarty przez całą dobę, z wejściami od ulic Swoszowickiej i Jerozolimskiej. Ma ok. 37 ha, choć w 1944 roku obóz zajmował około 80. Na wystawę plenerową składa się 14 nośników z tekstami w trzech językach, 41 punktów w terenie i 3 okna archeologiczne, a jej obejrzenie zajmuje około godziny.

Muzeum KL Plaszow przypomina, że to cmentarz wojenny, a nie park. W jego granicach leżą dwa dawne cmentarze żydowskie, więc obowiązuje cisza i chodzenie wyznaczonymi ścieżkami. Nie wolno tu uprawiać sportu, zrywać roślin ani kopać w ziemi.

Memoriał z wystawą stałą przy ul. Kamieńskiego 26 jeszcze nie działa, a muzeum zapowiada otwarcie na pierwszą połowę 2027 roku. W wariancie naszej trasy trwającym do 6 godzin chodzimy więc po terenie z wystawą plenerową.

Z placu Bohaterów Getta do Płaszowa co roku w marcu przechodzi Marsz Pamięci. Upamiętnia likwidację getta 13 i 14 marca 1943 roku, kiedy według danych miasta około 6 tys. osób pognano do Płaszowa, około 2 tys. wywieziono do Auschwitz-Birkenau, a około tysiąca zamordowano na miejscu. Marsz zapoczątkowało w latach 80. Stowarzyszenie Festiwal Kultury Żydowskiej, które organizuje go razem z miastem i Gminą Wyznaniową Żydowską.

Ile czasu zaplanować na miejsca pamięci getta?

Na najważniejsze miejsca w granicach dawnego getta wystarczą 2 godziny. Wariant do 4 godzin zaczyna się na Kazimierzu i obejmuje wejście do Apteki pod Orłem oraz na wystawę w Fabryce Emalia, a z Płaszowem całość trwa do sześciu. Tak też układamy warianty trasy „Szlakiem Listy Schindlera / Śladami Holocaustu”:

WariantPrzystanki
do 2 godzinplac Bohaterów Getta, ulice Józefińska i Limanowskiego, fragment muru getta, Fabryka Emalia Oskara Schindlera
do 4 godzinKazimierz, plac Bohaterów Getta z Apteką pod Orłem, fragment muru getta, wystawa „Kraków – czas okupacji 1939-1945” w Fabryce Emalia
do 6 godzinwariant czterogodzinny i obszar byłego obozu w Płaszowie

Wstępy do muzeów są płatne dodatkowo, według ich cenników. Przy planowaniu wariantu z Apteką pod Orłem trzeba uwzględnić jej dni otwarcia.

Podsumowanie

  • Mur i tablice – dwa odcinki muru oraz siedem tablic szlaku pozwalają poznać historię getta bez kupowania biletów.
  • Apteka pod Orłem – wystawa, którą odkrywa się szuflada po szufladzie.
  • Płaszów – teren dawnego obozu to cmentarz wojenny, nie park.