| Barbakan i Brama Floriańska to ostatni fragment średniowiecznych fortyfikacji Krakowa, na którym można odczytać dawny układ obrony: przedpole, przedbramie i bramę miejską. Barbakan dobudowano w latach 1498-1499 jako wysuniętą warownię ze 130 strzelnicami. Mury rozebrano na początku XIX wieku, a ich fragment ocalał dzięki argumentowi o zimnych wiatrach od Kleparza. Dziś mury i Barbakan można zwiedzać sezonowo jako oddział muzeum. |
Średniowieczne fortyfikacje Krakowa tworzyły kilka warstw: wysoki mur wewnętrzny, niższy mur zewnętrzny, fosę i bramy z przedbramiami, a Barbakan dołożono do tego układu dopiero pod koniec XV wieku. Brama Floriańska i Barbakan to dziś jedyne miejsce, w którym da się jeszcze zrozumieć, jak te elementy ze sobą współpracowały.
Od tego miejsca zaczynamy dwie trasy, Drogę Królewską i spacer „Dla Najmłodszych”. Poniżej zebraliśmy to, co o tych umocnieniach wiadomo ze źródeł. Oddzielamy też fakty od legend, które przy murach słychać najczęściej.
W skrócie
- Brama Floriańska – wzmiankowana w 1307 roku, ma około 34 metrów wysokości.
- Barbakan – zbudowany w latach 1498-1499, ze 130 strzelnicami na czterech kondygnacjach.
- Fosa przed Barbakanem – szeroka na 26 metrów i głęboka do 6 metrów.
- Ocalenie murów – decyzja Senatu Wolnego Miasta Krakowa z 13 stycznia 1817 roku.
Spis treści
- Jak wyglądał pierścień umocnień wokół Krakowa?
- Kto bronił baszt w czasie oblężenia?
- Co kryje Brama Floriańska poza samym przejazdem?
- Dlaczego Barbakan powstał dopiero pod koniec XV wieku?
- Jak Barbakan zatrzymywał napastników?
- Co jest prawdą w legendzie o Marcinie Oracewiczu?
- Dlaczego z murów zostało tylko około 200 metrów?
- Co można zobaczyć przy Barbakanie dzisiaj?
Jak wyglądał pierścień umocnień wokół Krakowa?
Miasto otaczał podwójny pierścień murów z fosą, o obwodzie od 3 do 3,4 kilometra, bo tak różnie podają to źródła. Pierwsze umocnienia były drewniano-ziemne, a zgodę na budowę murów Kraków dostał w 1285 roku od księcia Leszka Czarnego. Mury kamienne powstawały za Wacława II i na początku XIV wieku obejmowały już całe miasto lokacyjne.
Od około 1404 roku, za Władysława Jagiełły, przed murem głównym wznoszono niższy mur zewnętrzny. Jego fragment odsłonięto w 2015 roku przy dawnym Arsenale, około 6 metrów pod dzisiejszym poziomem Plant. Na całym obwodzie stało 46 lub 47 baszt, zależnie od źródła, i siedem głównych bram, do których później doszła ósma, Brama Nowa. Z bram przetrwała tylko Floriańska.
Dziś Bramę Floriańską, Barbakan i pozostałości murów obronnych można zobaczyć podczas zwiedzania Drogi Królewskiej z przewodnikiem, które pozwala poznać historię średniowiecznego Krakowa bezpośrednio w miejscach, gdzie zachowały się jego fortyfikacje.
Kto bronił baszt w czasie oblężenia?
Baszty obsadzali rzemieślnicy, bo każdy cech odpowiadał za obronę swojego odcinka murów. Stąd nazwy, które przetrwały do dziś: Baszta Pasamoników, Stolarska czy Ciesielska. Pasamonicy wyrabiali na przykład pasy i frędzle. Trzy zachowane baszty warto obejrzeć po kolei, bo każda ma inne detale:
- Baszta Pasamoników – wyższe kondygnacje półkoliste, z machikułami, czyli otworami w podłodze nadwieszonej galerii, przez które obrońcy razili wroga u stóp muru.
- Baszta Stolarska – zwana też Powroźniczą, o formie zbliżonej do Baszty Pasamoników.
- Baszta Ciesielska – w części ceglanej sześcioboczna, osłaniała Arsenał Miejski i kościół Pijarów.
Arsenał Miejski z lat 1565-1566 stoi między Basztą Ciesielską a Stolarską i mieści dziś część ekspozycji Muzeum Książąt Czartoryskich. Zarys nieistniejącej Baszty Szewskiej zaznaczono na Plantach, więc ślad dawnego obwodu widać także tam, gdzie murów już nie ma.
Co kryje Brama Floriańska poza samym przejazdem?
Brama Floriańska ma w środku ołtarzyk i kaplicę, a każdą z jej fasad zdobi inny wizerunek. Najstarsza wzmianka o niej pochodzi z 1307 roku, a wysokość wynosi około 34 metrów. Barokowy hełm dostała w 1660 roku.
Od strony ulicy Floriańskiej widać płaskorzeźbę św. Floriana z XVIII wieku, której autora nie znamy. Od strony Plant bramę zdobi orzeł piastowski z 1882 roku, wykuty przez Zygmunta Langmana według projektu Jana Matejki. Kto idzie od strony Rynku, zobaczy go dopiero po przejściu pod bramą, gdy obejrzy się za siebie.
W przejeździe znajduje się ołtarzyk Matki Boskiej Piaskowej, przeniesiony tu w 1835 roku z rozebranej szyi, która łączyła bramę z Barbakanem. Na piętrze mieści się kaplica Czartoryskich z neogotyckim balkonikiem zaprojektowanym przez Karola Kremera w 1840 roku.
Dlaczego Barbakan powstał dopiero pod koniec XV wieku?
Barbakan zbudowano w latach 1498-1499, bo po klęsce wyprawy Jana Olbrachta na Bukowinie w 1497 roku Kraków obawiał się najazdu. Kamień węgielny położył sam król, który dał też na budowę 100 grzywien, co odnotowuje Kodeks Baltazara Behema. Nazwiska budowniczego nie znamy. Historycy nazywają go „mistrzem Barbakanu”.
Dawniej krakowianie mówili na tę budowlę „Rondel”. Nazwa „Barbakan” pojawia się w 1866 roku, u architekta Augusta Essenweina.
Jak Barbakan zatrzymywał napastników?
Barbakan był wysuniętym przedbramiem: napastnik musiał najpierw pokonać fosę i ostrzał ze 130 strzelnic, a dopiero potem docierał do właściwej Bramy Floriańskiej. Od strony przedpola wchodziło się przez Bramę Kleparską. Za nią ciągnęła się szyja, czyli umocniony korytarz z drewnianym mostem i zapadnią nad fosą. Rozebrano ją w latach 1820-1823.
| Element | Parametr | Zadanie w obronie |
| Mury | u podstawy ponad 3 metry grubości, u góry znacznie cieńsze | osłona obrońców |
| Strzelnice | 130, na czterech kondygnacjach, w układzie szachownicy | ostrzał przedpola z różnych wysokości |
| Wieżyczki | siedem, na przemian okrągłe i ośmioboczne | obserwacja okolicy |
| Fosa | 26 metrów szerokości, do 6 metrów głębokości | utrudnienie podejścia pod mury |
| Szyja | korytarz z mostem i zapadnią | odcięcie drogi do Bramy Floriańskiej |
Średnica wnętrza wynosi 24,4 metra, a z zewnątrz budowla ma ponad 30 metrów. Ten układ sprawdził się w 1587 roku, gdy odparto oblężenie arcyksięcia Maksymiliana. W 1655 roku miasto skapitulowało przed Szwedami, ale nie po szturmie na mury.
Co jest prawdą w legendzie o Marcinie Oracewiczu?
Prawdziwe są postać i data: Marcin Oracewicz, pasamonik i członek Bractwa Kurkowego, bronił Krakowa 22 czerwca 1768 roku, w czasie konfederacji barskiej. Według podania zabrakło mu kul, więc nabił strzelbę guzem od swojego stroju i zastrzelił rosyjskiego pułkownika Panina. Tablicę upamiętniającą to wydarzenie umieszczono na wschodniej ścianie Barbakanu w 1897 roku.
Historycy nie znaleźli jednak Panina wśród dowódców tamtego szturmu. Natarciem kierował podpułkownik Bock, który został ranny w rękę. Popularne opowieści mówią o guziku od kontusza, a Muzeum Krakowa pisze o guzie z żupana.
Dlaczego z murów zostało tylko około 200 metrów?
Resztę rozebrano na podstawie dekretu cesarza Franciszka II z 1806 roku, a prace trwały w latach 1810-1814. Fosy zasypano, a na ich miejscu powstały Planty. Brama Floriańska, Barbakan i odcinek murów przetrwały dzięki Feliksowi Radwańskiemu, architektowi i profesorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Radwański przekonywał, że bez murów północne wiatry od Kleparza będą hulać po Rynku i narażać mieszkańców na przeziębienia, reumatyzm, a nawet paraliż. Argument zadziałał. Senat Wolnego Miasta Krakowa postanowił 13 stycznia 1817 roku zachować bramę, około 200 metrów murów i Barbakan, a restaurację rozpoczął w 1841 roku Karol Kremer.
Co można zobaczyć przy Barbakanie dzisiaj?
Barbakan i Mury Obronne to oddziały Muzeum Krakowa, czynne od wtorku do niedzieli, z jednym biletem na oba miejsca. Trasa prowadzi gankami murów, a w Baszcie Pasamoników pokazano makietę fortyfikacji, stroje i broń obrońców. Obiekty działają sezonowo, zwykle od kwietnia do końca października, dlatego przed wizytą trzeba sprawdzić aktualne terminy.
Od maja 2026 roku przy Barbakanie odbywa się ceremoniał otwarcia bram wzorowany na ordynacji z 1721 roku. Codziennie poza poniedziałkami, około 10:20, hejnalista gra melodię „Cracovia Civitas”, a dwóch strażników otwiera Bramę Kleparską.
Dominika Gas ma uprawnienia do oprowadzania po oddziałach Muzeum Krakowa. Wejście do Barbakanu i na mury można więc zaplanować w czterogodzinnej wersji spaceru, jeśli ustalimy to przy rezerwacji. W dwugodzinnej wersji Drogi Królewskiej nie zwiedzamy wnętrz, więc Barbakan i mury oglądamy z zewnątrz. Bilety do muzeum są płatne osobno.
Podsumowanie
- System obrony – podwójny mur, fosa, bramy z przedbramiami i dołożony u schyłku XV wieku Barbakan.
- Obrońcy – cechy rzemieślnicze, od których baszty wzięły swoje nazwy.
- Legenda Oracewicza – prawdziwa postać i data, niepewna ofiara i szczegóły strzału.
- Zwiedzanie – sezonowe, z biletem łączonym na Barbakan i mury.
